foto1
foto1
foto1
foto1
foto1

Wyszukaj

ETAPY ROZWOJU MOWY DZIECKA


Proces rozwoju mowy przebiega etapami i trwa kilka lat. Zanim dziecko nauczy się wyrażać swoje myśli, musi przejść wiele etapów, podczas których stopniowo zdobywa umiejętność koordynowania różnych grup mięśni
do wytworzenia mowy artykułowanej.

Mówienie jest sprawnością, która kształtuje się wolniej i z większym trudem
niż inne sprawności motoryczne. Rozwija się ono zgodnie z dojrzewaniem różnych części aparatu mowy. U wszystkich dzieci rozwój mowy przebiega według tych samych prawideł. Zdrowe, prawidłowo słyszące i rozwijające się jak jego rówieśnicy dziecko przyswaja sobie mowę w ciągu pierwszych 5 – 6 lat.

W rozwoju mowy dziecka wyróżniamy:

Etap przygotowawczy

W czasie od 3 do 9 miesiąca życia płodowego wykształcają się narządy mowne oraz rozpoczyna się ich funkcjonowanie. Rozwijają się ośrodki i drogi nerwowe, słuchowe i odbiorcze.

Pierwszymi zjawiskami, które płód odbiera i rejestruje w swej pamięci,
są zjawiska rytmiczne: dzięki zmysłowi równowagi czteromiesięczny płód odczuwa rytm kolebania w czasie chodu matki, a siedmiomiesięczny bicie serca matki – już słuchowo. Równocześnie mniej więcej w czwartym lub piątym miesiącu, a z całą pewnością w ostatnich miesiącach przed urodzeniem,
płód zaczyna reagować na bodźce akustyczne. Dziecko rejestruje w swej pamięci głos matki już w życiu płodowym, dlatego nic dziwnego,
iż głos ten jest mu bardziej bliski niż słyszany znacznie później głos ojca.

Sześcio - lub najpóźniej siedmiomiesięczny płód ssie swój palec i „płacze”, kiedy go gubi. Krzyk noworodka tuż po urodzeniu, jak również ssanie,
jest kontynuacją umiejętności nabytych wcześniej.

Okres melodii

Początkowo do komunikowania się z otoczeniem w pierwszym okresie życia dziecko wykorzystuje zachowania przedwerbalne. Należą do nich: gesty, ruchy ciała, mimika twarzy, spojrzenia, wokalizacja oraz płacz. W pierwszym okresie życia to właśnie płacz jest podstawową formą zwrócenia na siebie uwagi.

W 2– 3 miesiącu życia niemowlę zaczyna wydawać różne dźwięki towarzyszące

nieskoordynowanym ruchom kończyn oraz całego ciała i to zjawisko nazwane jest głużeniem albo gruchaniem. Wówczas dziecko wydaje gardłowe dźwięki podobne do artykułowanych, jak k, g, aa, uu i ich połączenia guu, gli, tli, ebw, bwe. Funkcją gruchania jest sygnalizacja pozytywnych uczuć dziecka, towarzyszy mu uśmiech lub śmiech i z czasem przechodzi w zabawy wokalne. Głużą dzieci słyszące, niedosłyszące i głuche, ponieważ jest to odruch bezwarunkowy. Około 5 miesiąca życia pojawia się gaworzenie, jest wyrazem zadowolenia dziecka i pełni funkcję komunikacyjną. Dziecko wyraźnie reaguje już na mowę. Chwyta melodię, rytm, intonację. Rozpoznaje nastroje najbliższych osób: spokój, gniew, radość. Między 6 a 9 miesiącem pojawia się echolalia - dziecko powtarza sylaby przez siebie utworzone lub zasłyszane,
tj. ma, pa, da, la.

Pierwsze słowa wypowiadane ze zrozumieniem pojawiają się z końcem pierwszego roku życia. Pojawiają się pierwsze wyrazy składające się
z „wypracowanych” w okresie głużenia i gaworzenia sylab: -ma (mama),

-ba (baba), -ta (tata), -la (lala), wyrazy wskazujące (to, tu), znaki chęci posiadania czegoś (daj) lub sprzeciwu (nie).

 

Okres wyrazu

W drugim roku życia dziecko do rozpoznawanych osób, przedmiotów
i sytuacji zaczyna dopasowywać nazwy i próbuje je wymawiać, łącząc czynność
z wypowiedzią. W tym okresie opanowane ma wszystkie samogłoski,
oprócz ą i ę oraz spółgłoski m, t, b, k, d, p, n, a czasem si. Pozostałe spółgłoski zastępuje tymi, które potrafi wymówić. Dziecko naśladuje dźwięki wydawane przez interesujące obiekty - zjawisko to nazywamy dźwiękonaśladownictwem albo onomatopejami.

Pod koniec drugiego roku życia dziecko operuje kilkudziesięcioma poprawnie

wyartykułowanymi wyrazami ( zna około 300 słów). Zaczyna odróżniać wyraz wymówiony poprawnie od niepoprawnego, wypowiedzi dziecka są głownie jednowyrazowe i oznaczają przedmiot, czynność oraz stosunek dziecka
do przedmiotu lub czynności.

Okres zdania

Pojawienie się zdania w mowie dziecka świadczy o jego prawidłowym rozwoju intelektualnym.

Najczęściej dziecko używa rzeczowników, które są nazwami konkretnych przedmiotów występujących w najbliższym otoczeniu, potem czasowniki.
Są to nazwy czynności fizjologicznych, ruch, wymawiane najpierw w formie bezokolicznika, następnie w czasie teraźniejszym, przeszłym i przyszłym.

Dzieci dwuletnie używają kilkunastu przymiotników. Jeśli zaś chodzi o narządy

artykulacyjne to nie są jeszcze w pełni sprawne, toteż dziecko nie potrafi wypowiedzieć danej głoski, choć wie, jak ona powinna brzmieć.
Często zastępuje ją łatwiejszą. Mowa dziecka staje się zrozumiała nie tylko
dla osób bezpośrednio związanych z wychowaniem. Najwięcej nowych słów dziecko przyswaja sobie w okresie 2-3 roku życia. Jest to okres przełomowy, gdyż w tym okresie zostają przyswojone przez dziecko podstawy systemu leksykalnego, fonetycznego i morfologicznego języka, jakim posługuje się jego otoczenie. Dziecko opanowuje zasady gramatyki swojego języka,
element tradycji językowej.

Okres swoistej mowy dziecięcej

Na wiek przedszkolny przypada okres swoistej mowy dziecięcej (3 – 6 lat), którego cechą charakterystyczną jest „rozkwit dziecięcej twórczości
językowej” przejawiający się w postaci tak zwanych swoistych form językowych, czyli charakterystycznych błędów wynikających z tendencji
do hiperregularyzacji, oznaczającej stosowanie przyswojonych reguł gramatycznych. Jest to okres pełen uproszczeń, przestawień, niespodziewanych połączeń. To czas opanowywania najtrudniejszych głosek. W tym okresie rozwija się także „świadomość językowa”, która ma fundamentalne znaczenie
dla opanowania komunikacji pisemnej.

MOWA DZIECKA TRZYLETNIEGO

Rozwój mowy u dzieci trzyletnich postępuje równolegle z rozwojem motoryki narządów artykulacyjnych: języka, warg, gardła, podniebienia, krtani
płuc. Dziecko 3 – letnie powinno wymawiać już wszystkie samogłoski, ustne
i nosowe, chociaż w mowie jego mogą występować odstępstwa, np. zamiana samogłosek [a] = [o], [e] = [a], [i] = [y].

Jest to związane z niewykształconą sprawnością narządów artykulacyjnych. Powinny występować również spółgłoski twarde i zmiękczone: [m, mi, b, bi, p, pi, f, fi, w, wi, ś, ź, ć, dź, ń, k, g, ki, gi, ch, t, d, n, l, li, j, ł].

U niektórych dzieci trzyletnich zdarza się wymawianie konsekwentne głosek

[t, d] zamiast [k, g] oraz mylenie [ch] z [f], co nie stanowi jeszcze problemu. Trzylatek realizuje fonemy /s, z, c, dz, sz, ż, cz, dż/ głoskami miękkimi, a /r/ realizowane jest głoskami [j] lub [l].

Oprócz tego grupy spółgłoskowe są uproszczone, tak w nagłosie jak i śródgłosie wyrazu, brak jest też wyraźnych końcówek w wyrazach. Trzylatek dysponuje około 1500 słów i tworzy zdania pojedyncze. Pod koniec trzeciego roku życia pojawiają się zdania złożone, w których dziecko „jednym tchem”
chce wypowiedzieć wiele treści, co może ujawnić się zaburzeniem płynności mowy, bardzo często fizjologicznym.

MOWA DZIECKA CZTEROLETNIEGO

Czterolatek rozumie i wykonuje polecenia osób dorosłych.
Rozumie dłuższe wypowiedzi, w których występują przyimki: pod, na, do, w, przed, obok, za. Potrafi mówić o przeszłości, przyszłości a nie tylko
o teraźniejszości. Wypowiedzi dziecka mogą być nadal agramatyczne,
chociaż dziecko przejawia zaciekawienie poprawnością językową.

Dziecko zadaje dużo pytań o znacznym stopniu trudności. Pyta nie tylko o to „co to jest?”, ale „dlaczego tak się dzieje?”, „po co to?”, „jakie jest?”.
W wypowiedziach dziecka czteroletniego można dostrzec neologizmy językowe, formy nie używane przez dorosłych, np. „Tata to duży czytacz”,
bo często czyta gazetę. Wymowa czterolatka staje się bardziej precyzyjna dzięki dalszemu usprawnianiu się narządów artykulacyjnych i pionizacji przedniej części języka.

Fonemy /s, z, c, dz/ powinny już brzmieć twardo i podobnie jak /ś, ź, ć, dź/ powinny być wymawiane z „zamkniętymi” zębami. Pojawia się głoska [r], choć jej opóźnienie nie powinno jeszcze niepokoić nawet do 7 roku życia. Opanowanie [r] jest dla dziecka tak wielkim sukcesem, że często jej nadużywa, wymawiając np. [rarka] zamiast [lalka]. Zjawisko to nazywa się czasem superpoprawnością lub hiperpoprawnością. Głoski [sz, ż, cz, dż] dziecko jeszcze zamienia na [ś, ź, ć, dź]. Grupy spółgłoskowe są jeszcze upraszczane.

Wraz ze wzbogaceniem słownictwa, dziecko doskonali opanowanie struktury

gramatycznej języka, przyswaja wszelkie formy koniugacyjne i deklinacyjne, choć często popełnia błędy i niepoprawności. Największą trudność sprawia mu nieregularna odmiana rzeczowników, a także czasowników, zaimków
a zwłaszcza liczebników.

MOWA DZIECKA PIĘCIOLETNIEGO

Wypowiedzi dziecka pięcioletniego są już wielozdaniowe.
Dziecko chętnie opowiada zachowując kolejność zdarzeń i uwzględniając zależności przyczynowo – skutkowe. W rozwoju dziecka kształtują się ruchy precyzyjne takie, jak: uniesienie języka za dziąsła przy realizacji /sz, ż, cz, dż/, wytworzenie szczeliny przy realizacji głosek przedniojęzykowo – zębowych oraz szybkie ruchy wibracyjne konieczne do wytworzenia /r/. Dzięki temu dziecko potrafi powtórzyć poprawnie głoski [sz, ż, cz, dż], choć w mowie potocznej może je wymawiać jak /s, z, c, dz/. Głoska [r] powinna już być wymawiana, chociaż często zdarza się dopiero być prawidłowa w wieku sześciu,
a nawet siedmiu lat. Zasób słownika czynnego u dziecka w tym wieku wynosi około 2000 słów. Słowo staje się coraz lepszym narzędziem analizy otaczającej rzeczywistości oraz wyrażenia stosunków między jej elementami.
Dziecko przechodzi w swojej mowie do zdań złożonych współrzędnie
i podrzędnie. Mowa w tym okresie wybiega poza konkretną sytuację i działanie dziecka, jest bardziej uspołeczniona i komunikatywna.

MOWA DZIECKA SZEŚCIOLETNIEGO

W wieku sześciu lat dziecko posiada już rozwinięty aparat artykulacyjny,
w związku z tym jego mowa pod względem dźwiękowym powinna być na ogół opanowana. Mowa dziecka sześcioletniego jest w pełni ukształtowana
w aspekcie fonologicznym. Posiada ono duży zasób słownika czynnego od 3000 do 4500 słów i poprawnie buduje zdania z punktu widzenia „gramatyki,
składni i semantyki”. Wzrost zasobu słownictwa jest efektem rozwijającej się kompetencji językowe oraz rozwoju poznawczego a głównie zdolności pamięciowych potrzebnych do zapamiętywania i przetwarzania nowych wyrazów i tworzenia pojęć. Mowę sześciolatka powinien również cechować właściwy „akcent, rytm i melodia”. Wypowiedzi dziecka są tym pełniejsze,
im bardziej jest ono emocjonalnie związane z ich treścią.

Prawidłowy rozwój mowy zależy od wielu czynników: ogólnej sprawności narządów artykulacyjnych, poziomu percepcji słuchowej ( słuchu fizycznego, słuchu fonemowego, pamięci słuchowej, umiejętności kojarzenia) oraz ogólnego rozwoju intelektualnego.

Opisane etapy rozwoju mowy odnoszą się do dziecka z tak zwaną normą intelektualną - dziecka zdrowego i słyszącego. Istnieją jednak szczególne przypadki, kiedy mowa rozwija się z pewnymi zaburzeniami i opóźnieniami,
co wymaga pracy korekcyjnej – logopedycznej.

 

Opracowanie:

mgr Dorota Czapnik-Berej

logopeda